آقای بخش خصوصی! رویای تویوتا شدن بدون استقلال مدیریتی محقق نمی شود

برکناری مدیر ارتباطات ایران خودرو پس از اظهارات اقتصادی در یک برنامه اینترنتی، پرسشی فراتر از تغییر یک مدیر ایجاد کرده است: مدیریت خصوصی این خودروساز تا چه اندازه در تصمیم های خود استقلال دارد؟

کیاداوود اسفندیاری، مدیر ارتباطات اسبق ایران خودرو، پس از حضور در یک برنامه اینترنتی و طرح دیدگاه هایی درباره وضعیت اقتصادی و معیشتی کشور، از سمت خود کنار گذاشته شده است. اگرچه هیچ اعلام رسمی در مورد دلیل این برکناری وجود ندارد اما بسیاری از کارشناسان برکناری او را به واکنش های ایجاد شده پس از این گفت و گو مرتبط می دانند. همزمان، دادستانی تهران علیه مجری، تهیه کننده و دو مهمان برنامه باضیا اعلام جرم کرد. علت این اقدام، طرح مطالبی عنوان شده که مرجع قضایی آنها را ادعاهای کذب اقتصادی و اظهارات غیرمستند درباره مسائل اقتصادی دانسته است.

موضوع این یادداشت، تایید یا رد تحلیل اقتصادی اسفندیاری نیست. پرسش اصلی به شیوه اداره شرکتی بازمی گردد که بیش از یک سال از انتقال مدیریت آن به بخش خصوصی می گذرد. آیا کنار گذاشتن مدیر ارتباطات، حاصل ارزیابی مستقل مدیران شرکت بوده یا واکنشی به فشارهای بیرون از بنگاه؟ البته سندی برای تایید تماس یا دستور نهادهای امنیتی درباره این برکناری وجود ندارد. بنابراین نسبت دادن قطعی این تصمیم به چنین مداخله ای مستند نیست اما بصورت عامیانه می توان گفت داستان از بیرون گود اینطور به نظر می رسد. با این حال، روشن نبودن مبنای تصمیم، آن هم در زمان برگزاری نمایشگاه خودروی تهران، زمینه طرح پرسش درباره استقلال مدیریت خصوصی را فراهم می کند.

این احتمال نیز وجود دارد که مدیران ایران خودرو، صرفا برای فاصله گرفتن شرکت از حواشی یک گفت و گوی جنجالی، تصمیم به قطع همکاری گرفته باشند. در چنین شرایطی، انتظار می رفت دلیل تصمیم به صورت رسمی و شفاف بیان شود تا ابهام درباره نقش عوامل بیرونی برطرف شود. توضیح روشن شرکت می توانست مشخص کند که این تغییر، تصمیمی درون سازمانی و مبتنی بر ملاحظات حرفه ای بوده است. مدیریت خصوصی اختیار تغییر مدیران خود را دارد و صرف یک برکناری، نشانه نقض استقلال آن نیست. مسئله زمانی شکل می گیرد که تصمیم های سازمانی تحت تاثیر فشارهای غیرشفاف بیرونی اتخاذ شوند. اگر چنین اتفاقی افتاده باشد، تغییر عنوان مدیریت از دولتی به خصوصی، به تنهایی تغییری در منطق اداره شرکت ایجاد نکرده است.

از طرف دیگر، برکناری یک مدیر ارتباطات تصمیمی است که به دلیل ماهیت رسانه ای آن در معرض دید قرار می گیرد. اگر مداخله بیرونی در چنین تصمیمی امکان پذیر باشد، این پرسش مطرح می شود که آیا تصمیم های مهم تری درباره میزان تولید، ترکیب محصولات، زمان عرضه یا شیوه فروش نیز ممکن است تحت تاثیر دستورهایی قرار بگیرند که افکار عمومی از آنها اطلاعی ندارد؟ این پرسش به معنای اثبات وجود چنین دستورهایی نیست؛ بلکه نشان می دهد چرا روشن شدن حدود اختیار مدیریت خصوصی، فراتر از سرنوشت شغلی یک مدیر اهمیت دارد.

ابهام در این زمینه، ارزیابی عملکرد شرکت را نیز دشوار می کند. وقتی مشخص نباشد کدام تصمیم حاصل انتخاب مدیران و کدام نتیجه الزام بیرونی است، چگونه می توان مسئولیت موفقیت یا ناکامی را به درستی تعیین کرد؟ سهامدار و مشتری باید بدانند مدیریتی که درباره عملکرد شرکت پاسخ می دهد، تا چه اندازه اختیار تصمیم گیری داشته است.

این موضوع در کنار وعده های بلندمدت ایران خودرو اهمیت بیشتری پیدا می کند. در مراسم روز خبرنگار این شرکت، حمید کشاورز، نماینده صاحبان اکثریت سهام، از هدف تبدیل شدن ایران خودرو به مجموعه ای در تراز تویوتا سخن گفته بود؛ اما حرکت به سمت چنین جایگاهی به همان اندازه که به فناوری و سرمایه گذاری نیاز دارد، به ثبات قواعد و استقلال تصمیم گیری وابسته است. شرکتی که برای توسعه محصول و ارتقای کیفیت برنامه چندساله تدوین می کند، باید بتواند درباره نیروی انسانی، تولید و عرضه نیز با معیارهای مشخص تصمیم بگیرد. اگر مسیر اجرای این برنامه ها با فشارهای مقطعی و دستورهای پیش بینی ناپذیر تغییر کند، وعده تحول بلندمدت با تردید روبه رو خواهد شد.

استقلال بنگاه البته به معنای مصونیت از پاسخگویی نیست. اظهارات مدیران قابل نقد است و ادعاهای مورد اختلاف نیز می تواند در مسیر قانونی بررسی شود. آنچه باید روشن بماند، مرز میان رسیدگی قانونی، مسئولیت حرفه ای و فشار غیررسمی برای تغییر تصمیم های یک شرکت است. به نظر می رسد در این مورد خاص نیاز بود که ایران خودرو یک اعلام نظر رسمی داشته باشد تا چنین ابهاماتی در مورد مدیریت بخش خصوصی ایجاد نشود.

ماجرای اخیر فرصتی است تا ایران خودرو نشان دهد خصوصی شدن در این مجموعه چه معنای عملی ای دارد. توضیح رسمی درباره علت برکناری مدیر ارتباطات، می تواند بخشی از ابهام را برطرف کند و نشان دهد تصمیم نهایی براساس چه ملاحظاتی گرفته شده است.

در نهایت مالکیت و مدیریت خصوصی در ایران ممکن است روی کاغذ جذاب به نظر برسد، اما اگر اختیار اداره بنگاه همچنان در معرض مداخله های غیر شفاف باشد، در عمل با الگوی بنگاه مستقل در اقتصادهای توسعه یافته فاصله خواهد داشت. خصوصی سازی زمانی معنا پیدا می کند که بخش خصوصی، در چارچوب قواعد شفاف، هم اختیار تصمیم داشته باشد و هم مسئولیت نتیجه را بپذیرد. رویای تویوتا شدن نیز بدون فراهم شدن این پیش شرط، پشتوانه محکمی نخواهد داشت. این را هم در نظر داشته باشید که سایپا هم به عنوان دومین خودروساز بزرگ کشور در مسیر خصوصی سازی است. اگر دولت یا به عبارتی حاکمیت به جمع بندی نهایی برای خصوصی سازی صنایع رسیده است باید استقلال تصمیمات بخش خصوصی هم در این فرآیند لحاظ کند. رویای توسعه در ایران محال نیست و حتی تویوتا شدن هم می تواند یک آرزوی دور از دسترس نباشد اما اگر بخواهیم مسیر تویوتا شدن را برای یک شرکت هموار کنیم، این امر بدون داشتن استقلال در تصمیم گیری ممکن نیست.