تنوع فنی زیاد چه بلایی سر صنعت خودروی ایران آورد؟

ایران خودرو با تولید ۵۵۵ هزار دستگاه در سال، چندین خانواده موتور، گیربکس و پلتفرم را همزمان مدیریت می کند؛ ساختاری که هزینه و پیچیدگی تولید را افزایش می دهد.

مسئله فقط تعداد خودروها نیست

ایران خودرو در سال ۱۴۰۴ حدود ۵۵۵ هزار دستگاه خودرو تولید کرد؛ یعنی حدود ۳ درصد بیشتر از سال قبل. این در حالی است که تولید کل صنعت خودرو در همین سال حدود ۲۸ درصد کاهش داشت. ایران خودرو حدود ۵۸ درصد تولید خودروهای سواری کشور را در اختیار داشت و در بهار ۱۴۰۵ سهم آن از تولید سواری و وانت به حدود ۶۷ درصد رسید. بنابراین ایران خودرو از نظر تیراژ، بزرگ ترین خودروساز بازار داخلی است. اما سوال مهم این است که:

این تیراژ با چه تعداد فناوری و زیرساخت فنی تولید می شود؟

مشکل اصلی در اینجا تعداد مدل های خودرو نیست. یک خودروساز می تواند محصولات متنوعی داشته باشد، اما اگر بیشتر آنها از موتور، گیربکس، قطعات و پلتفرم مشترک استفاده کنند، هزینه و پیچیدگی تولید کنترل می شود. مسئله زمانی جدی می شود که برای محصولات مختلف، خانواده های فنی متفاوتی همزمان روی خط تولید و در زنجیره تامین باقی بمانند.

خودروسازان بزرگ روی چه مقیاسی کار می کنند؟

برای درک بهتر موضوع، مقایسه تولید و تعداد پلتفرم خودروسازان بزرگ جهان قابل توجه است.

داده های PwC بر اساس اطلاعات S&P Global Mobility نشان می دهد خودروسازان بزرگ نیز پلتفرم های متعددی دارند، اما تولید خود را روی این معماری ها در تیراژ بالا متمرکز می کنند. برای مثال، فولکس واگن با ۸.۲ میلیون دستگاه تولید، ۱۵ پلتفرم دارد و تویوتا با ۹.۴ میلیون دستگاه، ۲۲ پلتفرم دارد. نکته مهم تعداد پلتفرم به تنهایی نیست. وقتی یک پلتفرم در تعداد زیادی خودرو استفاده شود، هزینه طراحی، مهندسی و تجهیزات روی تعداد بیشتری محصول تقسیم می شود.

ایران خودرو چه تنوع فنی دارد؟

در ایران خودرو، چند نسل و خانواده فنی همزمان در سبد تولید حضور دارند. در قسمت موتور خودروهای ایران خودرو ، خانواده هایی مانند  TU3، TU5P، XU7P،EF7  و EF7P دیده می شود و EF7P-TC  و همچنین EF7 و XU7P دوگانه سوز نیز نیز در برخی محصولات استفاده شده است. در گیربکس نیز گیربکس های دستی پنج سرعتهMT6  شش سرعته و چند کاربرد گیربکس اتوماتیک وجود دارد. از نظر پلتفرم نیز محصولات ایران خودرو به یک معماری محدود نیستند.

این جدول به معنی ۱۳ پروژه مستقل نیست. بعضی از این فناوری ها به یک خانواده مشترک تعلق دارند. هدف، نشان دادن تعداد نسل ها و خانواده هایی است که ایران خودرو باید همزمان تولید و پشتیبانی کند.

هر فناوری جدید، هزینه جدید دارد

وقتی یک موتور یا گیربکس جدید وارد تولید می شود، فقط هزینه ساخت آن اضافه نمی شود. خودروساز باید برای آن تامین کننده، قطعات، تجهیزات، آزمون، کالیبراسیون، کنترل کیفیت، قطعات یدکی و خدمات پس از فروش را نیز مدیریت کند. اگر این فناوری در تعداد زیادی خودرو استفاده شود، هزینه های توسعه و راه اندازی روی تیراژ بیشتری تقسیم می شود. اما اگر یک فناوری در تیراژ محدود باقی بماند، هزینه آن برای هر خودرو بیشتر خواهد بود. اینجاست که اقتصاد مقیاس اهمیت پیدا می کند.

مشکل از جایی شروع می شود که فناوری ها جای یکدیگر را نمی گیرند

بخشی از تنوع فنی امروز ایران خودرو نتیجه انباشت پروژه های سال های مختلف است. در سال های گذشته، موتور، گیربکس و محصولات جدیدی توسعه پیدا کردند، اما تحریم، محدودیت سرمایه گذاری، نوسان نرخ ارز، مشکلات تامین قطعات و تغییر سیاست ها باعث شد برخی پروژه ها دیرتر از برنامه به تولید برسند. در نتیجه، فناوری جدید همیشه نتوانسته بلافاصله فناوری قدیمی را کنار بزند. وقتی فناوری قبلی باقی می ماند و فناوری جدید هم وارد سبد می شود، خودروساز باید هر دو را تولید و پشتیبانی کند. اگر این اتفاق چند بار تکرار شود، تعداد خانواده های فنی به مرور افزایش پیدا می کند.

یک پروژه فنی باید به تیراژ سودآور  برسد

موفقیت یک پروژه خودرویی فقط به این نیست که فناوری جدید از نظر فنی قابل استفاده باشد. این فناوری باید به تولید انبوه برسد تا هزینه توسعه آن جبران شود. اگر یک موتور یا گیربکس با هزینه بالا توسعه پیدا کند اما فقط روی تعداد محدودی خودرو استفاده شود، هزینه آن روی تیراژ کمی تقسیم می شود. در طرف مقابل، اگر همان فناوری در چند محصول استفاده شود و جای فناوری قبلی را بگیرد، امکان سرشکن شدن هزینه و ساده شدن زنجیره تامین بیشتر خواهد شد. بنابراین زمان ورود فناوری و تیراژی که به آن می رسد، به اندازه خود فناوری اهمیت دارد.

خود ایران خودرو هم به دنبال کاهش تنوع قطعات است

ایران خودرو در سال ۱۴۰۴ از اجرای ۴۸۷ پروژه کاهش هزینه به ارزش حدود ۱۳.۶ هزار میلیارد تومان خبر داده است. همچنین حدود ۵۰ میلیون دلار صرفه جویی در خرید خارجی و کاهش تعداد شرکت های زیرمجموعه از ۱۲۲ شرکت به ۸۶ شرکت اعلام شده است. در میان این اقدامات، کاهش تنوع قطعات نیز به عنوان یکی از راهکارهای کاهش هزینه و افزایش بهره وری مطرح شده است. اهمیت این موضوع در این است که استفاده از قطعات مشترک می تواند تعداد قطعات مورد نیاز، تامین کنندگان، موجودی انبار و فرآیندهای کنترل را کاهش دهد. به همین دلیل، کاهش تنوع فنی لزوما به معنی کاهش تنوع خودرو نیست. می توان چند محصول متفاوت داشت، اما بخش بیشتری از قطعات و فناوری آنها مشترک باشد.

آیا تنوع فنی کیفیت را پایین می آورد؟

نمی توان گفت صرفا زیاد بودن تعداد موتور و گیربکس، کیفیت خودرو را پایین می آورد. اما هر خانواده فنی، زنجیره تامین، قطعات، فرآیند تولید، کالیبراسیون و خدمات مخصوص خود را دارد. بنابراین افزایش تعداد خانواده های فنی، مدیریت تولید و کنترل کیفیت را پیچیده تر می کند. اگر این پیچیدگی به خوبی مدیریت نشود، تعداد نقاطی که احتمال خطا در آنها وجود دارد نیز بیشتر می شود. پس مسئله اصلی، رابطه مستقیم «تنوع و افت کیفیت» نیست؛ بلکه افزایش پیچیدگی و هزینه کنترل است.

مسئله اصلی، کمبود فناوری نیست

ایران خودرو در سال های مختلف فناوری های جدیدی در موتور، گیربکس و محصول توسعه داده است. بنابراین مسئله اصلی را نمی توان فقط کمبود فناوری دانست. مسئله مهم تر این است که این فناوری ها با چه تیراژی تولید می شوند و چه زمانی جای نسل قبلی را می گیرند. اگر چند فناوری با تیراژ محدود همزمان باقی بمانند، هزینه توسعه، تامین قطعات و پشتیبانی آنها نیز همزمان روی دوش خودروساز خواهد بود. در چنین شرایطی، فناوری بیشتر لزوما به معنی بهره وری بیشتر نیست.

سوال اصلی از  ایران خودرو چیست؟

ایران خودرو با تولید حدود ۵۵۵ هزار دستگاه، بخش بزرگی از بازار خودرو ایران را در اختیار دارد. اما این تیراژ باید میان چند خانواده موتور، گیربکس، پلتفرم و قطعه تقسیم شود. بنابراین سوال اصلی این نیست که ایران خودرو چند فناوری دارد. سوال این است که برای این میزان تولید، چه تعداد خانواده فنی لازم است و هر فناوری باید به چه تیراژی برسد تا هزینه توسعه و پشتیبانی آن توجیه اقتصادی داشته باشد؟

اگر محصولات مختلف روی موتور، گیربکس و قطعات مشترک بیشتری ساخته شوند، می توان تنوع محصول را حفظ کرد و همزمان پیچیدگی تولید را کاهش داد. در نهایت، مسئله اصلی صنعت خودروی ایران شاید کمبود فناوری نباشد؛ بلکه فاصله میان توسعه فناوری و رسیدن به مقیاس اقتصادی باشد.