آیا پایان روغن و لاستیک دولتی با پایان دلالی همزمان می شود؟

حمید حاجی پور، مدیر روابط عمومی شرکت نفت بهران، با دفاع از آزادسازی قیمت روغن موتور، معتقد است تولید روزانه ۱.۲ میلیون لیتر در برابر مصرف ۸۰۰ هزار لیتری و اختلاف قیمت کارخانه و بازار، از مشکلات ساختاری توزیع این محصول حکایت دارد.

آزادسازی قیمت؛ راهکار حذف دلالی از بازار روغن موتور؟

با مطرح شدن حذف روغن و لاستیک دولتی و حرکت به سمت آزادسازی قیمت ها، اصلاح نظام قیمت گذاری بار دیگر مورد توجه قرار گرفته است. تولیدکنندگان معتقدند قیمت گذاری دستوری با ایجاد فاصله میان هزینه تمام شده و قیمت فروش، نه تنها مانع حمایت موثر از مصرف کننده شده، بلکه زمینه فعالیت واسطه ها و شکل گیری بازار سیاه را نیز فراهم کرده است.

حمید حاجی پور، مدیر روابط عمومی شرکت نفت بهران، در تشریح موضع این شرکت درباره آزادسازی قیمت ها معتقد است دولت باید زودتر برای اصلاح نظام قیمت گذاری اقدام می کرد؛ چراکه ادامه شرایط فعلی هم به زیان تولیدکننده و هم به زیان دولت است و عملا زمینه دلال پروری را فراهم می کند.

بر اساس مدل پیشنهادی تولیدکنندگان، قیمت روغن موتور باید متناسب با هزینه تمام شده تولید و با حاشیه سود مشخصی در حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد تعیین شود. در این روش، قیمت فروش به جای تعیین دستوری، بر مبنای هزینه واقعی تولید و سود متعارف شرکت محاسبه خواهد شد.

فاصله قیمت کارخانه و بازار؛ بهشت دلالان

برای درک آثار قیمت گذاری دستوری می توان به نمونه روغن موتور W 10-40 اشاره کرد. به گفته حاجی پور، ممکن است هزینه تمام شده تولید یک واحد از این محصول برای تولیدکننده حدود ۴ میلیون تومان باشد، اما شرکت به دلیل قیمت گذاری دستوری مجبور شود آن را با قیمت حدود ۲ میلیون تومان عرضه کند.

در چنین شرایطی، واسطه ها محصول را از شبکه رسمی خریداری می کنند و در بازار آزاد با قیمت هایی تا حدود ۱۰ میلیون تومان به فروش می رسانند. به این ترتیب، تولیدکننده محصول را پایین تر از هزینه تمام شده عرضه می کند، اما بخش قابل توجهی از اختلاف قیمت در اختیار دلالان قرار می گیرد.

حاجی پور معتقد است در صورت اصلاح قیمت گذاری، تولیدکننده می تواند همین محصول را با قیمتی حدود ۴.۵ تا ۵ میلیون تومان عرضه کند. در نتیجه، مصرف کننده نیز به جای پرداخت ۱۰ میلیون تومان در بازار آزاد، امکان خرید محصول با قیمتی نزدیک به هزینه واقعی تولید را خواهد داشت. از نگاه مدیر روابط عمومی بهران، با کاهش فاصله قیمت رسمی و بازار آزاد، انگیزه فعالیت واسطه ها از بین می رود و درآمد حاصل از فروش به جای خروج از چرخه تولید، در اختیار شرکت تولیدکننده قرار می گیرد.

تولید روزانه ۱.۲ میلیون لیتر در برابر مصرف ۸۰۰ هزار لیتر

یکی از نکات قابل توجه در اظهارات حاجی پور، اختلاف میان میزان تولید و مصرف روغن موتور در کشور است. به گفته او، تولید داخلی روغن موتور بنزینی و دیزلی به حدود یک میلیون و ۲۰۰ هزار لیتر در روز می رسد؛ در حالی که مجموع مصرف وسایل نقلیه بنزینی و دیزلی، با احتساب موتورسیکلت ها، حدود ۸۰۰ هزار لیتر در روز برآورد می شود.

بر این اساس، روزانه حدود ۴۰۰ هزار لیتر اختلاف میان میزان تولید و مصرف وجود دارد. حاجی پور معتقد است بخش مازاد تولید به جای ورود به چرخه مصرف، می تواند در شبکه توزیع یا انبارها متوقف شده و زمینه احتکار را فراهم کند. این اظهارات در شرایطی مطرح می شود که کمبود برخی گریدهای روغن موتور در بازار، یکی از مشکلات مصرف کنندگان است. با این حال، اختلاف میان تولید و مصرف به تنهایی اثبات کننده احتکار نیست و برای مشخص شدن سرنوشت این حجم از محصولات، بررسی آمار فروش شرکت ها، موجودی انبارها و عملکرد شبکه توزیع ضرورت دارد.

زیان ۴ همتی تولید روغن بنزینی و دیزلی

مدیر روابط عمومی شرکت نفت بهران همچنین از زیان حدود ۴ هزار میلیارد تومانی تولید روغن های بنزینی و دیزلی در سال جاری خبر داده است. به اعتقاد تولیدکنندگان، فروش محصولات با قیمت هایی پایین تر از هزینه تمام شده، امکان جبران هزینه های تولید و سرمایه گذاری مجدد را از شرکت ها گرفته است. حاجی پور معتقد است اصلاح قیمت ها می تواند شرکت های تولیدکننده را از زیان دهی خارج کند و امکان جبران زیان انباشته را فراهم آورد. در چنین شرایطی، منابع مالی بیشتری برای تحقیق و توسعه (R&D)، توسعه ظرفیت های تولیدی و پالایشگاهی و معرفی محصولات جدید در اختیار شرکت ها قرار می گیرد.

از این منظر، آزادسازی قیمت تنها به اصلاح درآمد شرکت ها محدود نمی شود و می تواند بر توان سرمایه گذاری و توسعه محصولات نیز اثرگذار باشد. به گفته حاجی پور، شرکت ها در صورت برخورداری از منابع مالی مناسب، امکان افزایش تنوع محصولات و استفاده بیشتر از ظرفیت های فنی خود را خواهند داشت.

نهصد فرمولاسیون ثبت شده؛ فقط ۵۰ فرمولاسیون در حال تولید

یکی دیگر از محورهای مطرح شده در این مصاحبه، ظرفیت فرمولاسیون روغن های خودرویی و صنعتی در کشور است. به گفته حاجی پور، بیش از ۹۰۰ فرمولاسیون ثبت شده برای انواع روغن ها وجود دارد که محصولات مورد استفاده در هواپیما، کشتی و خودرو را نیز شامل می شود. این فرمولاسیون ها طیف متنوعی از گریدها و سطوح کیفی را پوشش می دهند، اما در حال حاضر حدود ۵۰ مورد از آنها در چرخه تولید قرار دارند. سایر فرمولاسیون ها نیز ثبت شده و قابلیت تولید دارند، اما هنوز به مرحله تولید تجاری نرسیده اند.

حاجی پور معتقد است با بهبود وضعیت اقتصادی تولیدکنندگان و تامین منابع مالی مورد نیاز، امکان استفاده از این ظرفیت های فنی فراهم خواهد شد. به این ترتیب، شرکت ها می توانند علاوه بر توسعه محصولات فعلی، فرمولاسیون های جدید را نیز وارد چرخه تولید کنند.

توسعه روغن های جدید برای خودروهای جدید

تولید روغن های موتور با گریدهای جدید از دیگر موضوعات مورد اشاره مدیر روابط عمومی بهران است. به گفته او، تولید روغن با گرید W 0-20 در سبد محصولات شرکت قرار دارد و این محصولات می توانند نیاز خودروهای جدید بازار ایران را پوشش دهند.

حاجی پور با اشاره به سهم کمتر از ۵ درصدی گرید W 0-20 در بازار، بر ظرفیت توسعه این گروه از محصولات تاکید کرده است. همچنین توسعه محصولاتی مانند بهران پلاس از دیگر زمینه هایی است که با بهبود شرایط اقتصادی و افزایش منابع مالی شرکت قابل پیگیری خواهد بود.

ممنوعیت واردات روغن موتور؛ تکیه بر توان تولید داخل

در حال حاضر واردات روغن موتور به کشور ممنوع است. استدلال مطرح شده از سوی حاجی پور برای این وضعیت، وجود توان تولید داخلی برای تامین انواع روغن های مورد نیاز بازار است. به گفته او، ظرفیت فرمولاسیون و دانش فنی موجود در کشور امکان تولید انواع روغن های مورد نیاز را فراهم می کند و برای گریدهای مختلف نیز توان تولید داخلی وجود دارد. با این حال، برخورداری از فرمولاسیون های ثبت شده به تنهایی به معنای تامین کامل نیاز بازار نیست و ارزیابی این موضوع به بررسی ظرفیت واقعی تولید، کیفیت محصولات و توان عرضه مستمر آنها نیاز دارد.

تضمین اصالت و عرضه مستمر؛ وعده تولیدکننده به مصرف کننده

یکی از محورهای دفاع تولیدکنندگان از آزادسازی قیمت، آثار احتمالی آن بر دسترسی مصرف کننده به محصول اصلی است. حاجی پور معتقد است در صورت اصلاح قیمت گذاری، شرکت می تواند عرضه مستمر محصولات را تضمین کند و مصرف کننده نیز از اصالت روغن خریداری شده اطمینان داشته باشد. بر این اساس، منظور از تضمین عرضه، استمرار حضور محصول در بازار و امکان تهیه آن از مسیر رسمی است. تضمین اصالت نیز به معنای اطمینان از خرید محصول اصلی تولیدکننده خواهد بود. از نگاه بهران، با حذف فاصله غیرمنطقی میان قیمت رسمی و بازار آزاد، مصرف کننده دیگر ناچار نخواهد بود برای دسترسی به محصول اصلی، مبالغ بالاتری به واسطه ها پرداخت کند.

آزادسازی قیمت؛ پایان رانت یا انتقال آن به تولیدکننده؟

مجموع اظهارات مدیر روابط عمومی شرکت نفت بهران نشان می دهد که تولیدکنندگان، قیمت گذاری دستوری را یکی از عوامل اصلی زیان دهی شرکت ها و شکل گیری رانت در شبکه توزیع می دانند. بر اساس این دیدگاه، تعیین قیمت متناسب با هزینه تمام شده و حاشیه سود ۱۰ تا ۱۵ درصدی می تواند همزمان به اصلاح درآمد تولیدکننده و کاهش فاصله قیمت کارخانه و بازار منجر شود. با این حال، تحقق این هدف به نحوه اجرای سیاست آزادسازی وابسته است. محاسبه شفاف هزینه تمام شده، نظارت بر حاشیه سود، کنترل شبکه توزیع و اطمینان از اصالت محصولات، از جمله الزاماتی هستند که می توانند مانع شکل گیری رانت در حلقه های جدید بازار شوند.

در نهایت، پایان عرضه دولتی روغن و لاستیک زمانی می تواند به پایان دلالی منجر شود که اصلاح قیمت گذاری با نظارت موثر بر عرضه و توزیع همراه باشد؛ در غیر این صورت، صرف تغییر شیوه قیمت گذاری تضمینی برای حذف واسطه گری یا کاهش هزینه مصرف کننده نخواهد بود.