قاچاق و قطعه تقلبی؛ کابوس دوجانبه بازار لوازم یدکی خودرو

وقتی مسیر قانونی قفل می‌شود و سیاست‌های ارزی دست‌وپاگیر می‌شوند، بازار لوازم یدکی در آغوش قاچاق و قطعات بی‌هویت سقوط می‌کند.

وقتی قانون کُند است، بی‌قانونی پیشی می‌گیرد

بازار لوازم یدکی خودرو، سال‌هاست که قربانی قاچاق سازمان‌یافته و هجوم قطعات تقلبی‌ست؛ بحرانی که ریشه در ناکارآمدی فرایندهای رسمی دارد، اما با توجیهِ «صرفه اقتصادی» برای واردکننده و «دسترسی سریع» برای بازار، مشروعیت کاذب پیدا کرده است.

کاهش فاصله نرخ ارز، قاچاق را تقویت کرده است

به گفته رئیس کمیته لوازم یدکی انجمن صنایع همگن نیرومحرکه، وقتی ثبت سفارش انجام شده اما ارز تخصیص داده نمی‌شود یا قطعه ماه‌ها پشت درِ گمرک خاک می‌خورد، راه قاچاق نه‌تنها ساده‌تر، بلکه به‌صرفه‌تر جلوه می‌کند. او هشدار می‌دهد که کاهش شکاف بین نرخ ارز آزاد و نیمایی، جذابیت اقتصادی قاچاق را بیشتر کرده و به نوعی آن را بدل به گزینه‌ی اصلی بازار کرده است.

اختلال ساختاری؛ از قانون‌گریزی تا صف تعمیرگاه‌ها

با این حال، ریشه بحران تنها اقتصادی نیست. به باور کارشناسان، آنچه بازار را به مرز فروپاشی کشانده، ترکیبی‌ست از ضعف سیاست‌گذاری ارزی، اختلال در زنجیره تأمین رسمی، نبود نظارت کارآمد و ناتوانی نهادها در مواجهه با قانون‌گریزی سیستماتیک. نتیجه‌ی این اختلال ساختاری، چیزی نیست جز صف‌های بلند در تعمیرگاه‌ها، کمبود مزمن قطعات اصلی، گسترش قطعات تقلبی و قربانی‌شدن امنیت رانندگان.

سهم ۲ میلیارد دلاری قاچاق قطعه در سال

بررسی‌های آماری نیز این نگرانی‌ها را تأیید می‌کند. بنابر داده‌های رسمی، سالانه بیش از ۲ میلیارد دلار قطعه یدکی به صورت قاچاق وارد کشور می‌شود؛ سهم عمده آن نیز مربوط به قطعات حیاتی سیستم ترمز و تعلیق خودروهای لوکس است. این حجم بی‌سابقه از واردات غیرقانونی، نه‌فقط تولید داخلی را به زانو درآورده، بلکه سلامت جان مصرف‌کننده را نیز در تیررس قرار داده است.

البته عدم حضور نمایندگی های رسمی برندهای معتبر دنیا مانند تویوتا در دنیا و تامین قطعات مصرفی آن ها از کشورهای امارات و دبی که برای بازار گسترده خودروهای برندهای این چنینی است، به هیچ وجه قابل انکار و حتی حذف شدنی نیست.

لوازم تقلبی، زخم چرکین صنعت پیر

در صنعت خودروی ایران، انگار مشکلات توافق کرده‌اند که همزمان و دست در دست از راه برسند. کاهش قدرت خرید، فرسودگی ناوگان، گرانی خودرو، و ورود لوازم یدکی بی‌کیفیت به بازار، حالا یک بحران ملی ساخته‌اند. مردم توان خرید خودروی نو را ندارند، اما خودروهای قدیمی‌شان هر روز بیشتر به تعمیر و قطعه نیاز دارند. قطعات داخلی کیفیت سابق را ندارند و از طرفی برندهای معتبر خارجی هم که در ایران به وفور یافت می شدند و  کیفیت بسیار بالایی داشتند، پس از تحریم ها از ایران رفتند و راه را به مانند یک اتوبان چهار لاینه برای قاچاقچیان و تولیدکنندگان تقلبی باز کردند تا قطعات تقلبی را با لیبل برندهای معتبر تا ۴ یا ۵ برابر قیمت محصولات مشابه ایرانی به فروش برسانند، اما حتی یک پنجم آن ها نیز کارایی نداشته باشند.

بازار بی‌در و پیکر؛ تقلب نهادینه شده

اکنون مصرف‌کننده ایرانی در دوراهی بی‌اعتمادی گیر کرده: نه به قطعات داخلی اطمینان دارد، نه از اصالت قطعات وارداتی مطمئن است. بازار لوازم یدکی پر شده از اجناس بی‌هویت. سودجویان با استفاده از خلأ نظارت، قطعات تقلبی را با بسته‌بندی‌های فریبنده و قیمت‌های گزاف به‌راحتی در بازار توزیع می‌کنند، این موضوع تا جایی رواج و گسترش پیدا کرده است که به گفته برخی مسئولان لوازم یدکی قاچاق در خارج از کشور تولید و در داخل ایران  لیبل زده می شوند که این به معنای ایجاد یک شبکه صنعتی پرسود است. حتی برخی کالاها از مبدا خارجی به‌صورت فله‌ای وارد می‌شوند، در کارگاه‌های زیرزمینی لیبل‌گذاری می‌شوند و به اسم برندهای بزرگ، به مردم فروخته می‌شوند. این وضعیتی است که در آن نه کیفیت هست، نه اطمینان، نه مسئول پاسخگو.

حاکمیت و دولت، وظایف اصلی خود را فراموش کرده‌اند

وظیفه پایه‌ای هر دولتی، صرف‌نظر از میزان دخالت در اقتصاد، تأمین امنیت و نظارت کارآمد بر بازار است. اما در ایران، این وظیفه به حاشیه رفته است. سال‌هاست که موضوع قاچاق در همه حوزه‌ها، از پوشاک تا خودرو، یک معضل مزمن است. راه‌حل‌هایی مثل سامانه‌های نظارتی، کد رهگیری، یا استعلام اصالت کالا بارها روی کاغذ آمده، اما یا اجرا نشده یا در عمل بی‌اثر بوده است. گویی هر بار که گرهی باز می‌شود، سه گره جدید جای آن را می‌گیرد. دولت با مداخله گسترده در بازار و صنعت، نقش ناظر را فراموش کرده و عملاً فضا را برای قاچاقچیان، محتکران و تولیدکنندگان متقلب مهیا کرده است.

جمع‌بندی: آشفتگی نهادی، فوران قاچاق، خفگی تولید

مشکل لوازم یدکی بی‌کیفیت و قاچاق، امروز فقط یک زخم کهنه نیست، بلکه زخمی‌ست که با هر بار دستکاری، عمیق‌تر و عفونی‌تر می‌شود. سال‌هاست سمینار، جلسه و کارگاه برگزار می‌شود، اما خروجی مشخصی وجود ندارد. آنچه در بازار قطعات یدکی امروز دیده می‌شود، حاصل تصمیمات جزیره‌ای و نبود انسجام در سیاست‌گذاری است. از یک‌سو وزارت صمت مسیر واردات رسمی را با بروکراسی و تأخیر می‌بندد، از سوی دیگر، نظارت مؤثری هم بر واردات قاچاق وجود ندارد. بازار، حالا پر شده از قطعاتی که نه ضمانتی دارند و نه استانداردی. اگر سیاست‌گذاران هرچه سریع‌تر سازوکار ارزی، روند ثبت سفارش و قدرت اجرایی قانون را بازطراحی نکنند، بازار قطعه هر روز بیشتر در باتلاق قاچاق و تقلب فرو خواهد رفت و مصرف‌کننده، قربانی اصلی خواهد بود.

خواندنی: ایرس HM5 ؛ ویدیو تست و بررسی + مشخصات فنی