بررسی آمار تولید اتوبوس و ون ؛ خودروسازان ایران تا آذر چقدر تولید داشتند؟

آمار تولید خودروهای تجاری تا پایان آذرماه نشان می‌دهد خودروسازان ایران در این بخش، برخلاف خودروهای سواری، مسیر رشد تولید را طی کرده‌اند.

بررسی آمار تولید خودروهای تجاری در کشور نشان می‌دهد برخلاف تمرکز رایج بر خودروهای سواری، این بخش از صنعت خودرو ایران در ماه‌های گذشته روندی رو به رشد را تجربه کرده است. داده‌های رسمی تولید تا پایان آذرماه حکایت از آن دارد که سگمنت‌های ون، مینی‌بوس ، میدل‌باس و اتوبوس، به‌رغم محدودیت‌های ساختاری، تحریم‌ها و وقفه‌های طولانی تولید، دوباره به کانون توجه خودروسازان بازگشته‌اند؛ موضوعی که می‌تواند بر آینده حمل‌ونقل عمومی و حتی الگوی مصرف خودروهای شخصی تأثیر مستقیم بگذارد.

اهمیت ون، مینی‌بوس و اتوبوس

معمولاً هرگاه صحبت از آمار تولید خودرو در کشور به میان می‌آید، عمده تمرکز افکار عمومی و رسانه‌ها بر خودروهای سواری است. با این حال، تجربه جهانی نشان می‌دهد بسیاری از ابر‌تولیدکنندگان خودرو، جایگاه خود را نه صرفاً با تولید سواری، بلکه با توسعه خودروهای کاری و تجاری تثبیت کرده‌اند. شرکت‌هایی مانند ولوو، مرسدس‌بنز، جنرال موتورز، هیوندای و حتی تویوتا، بخش مهمی از قدرت صنعتی و سودآوری خود را مدیون تولید ون و مینی‌باس برای مصارف شهری، بین‌شهری و تجاری هستند؛ الگویی که در ایران سال‌ها مغفول مانده است.

بحران ناوگان عمومی و اهمیت خودروهای تجاری

از سوی دیگر، بحران فرسودگی ناوگان حمل‌ونقل عمومی در کشور و کمبود تنوع در خودروهای تولیدی و مونتاژی، اهمیت تولید خودروهای تجاری را دوچندان کرده است. با وجود این نیاز جدی، تولید سگمنت‌هایی مانند ون، اتوبوس و مینی باس در سال‌های گذشته به‌طور محسوسی نادیده گرفته شد. این غفلت به اندازه‌ای بوده که پس از اعمال تحریم‌ها، برخی خطوط تولید خودروهای تجاری تا حدود ۱۰ سال به حالت تعطیل درآمده‌اند و تنها در سال‌های اخیر شرکت‌ها برای احیای این خطوط دوباره وارد عمل شده‌اند.

از منظر مدیریت حمل‌ونقل و مدیریت شهری، ارتباط مستقیمی میان میزان تولید خودروهای تجاری و نیاز به خودروهای سواری شخصی وجود دارد. هرچه سهم خودروهای حمل‌ونقل عمومی در یک شهر یا منطقه کاهش پیدا کند، تمایل مردم به استفاده از خودروی شخصی افزایش می‌یابد؛ موضوعی که نه‌تنها ترافیک و آلودگی هوا را تشدید می‌کند، بلکه هزینه‌های زیرساختی شهرها را نیز بالا می‌برد. از همین زاویه، بررسی آمار تولید خودروهای تجاری اهمیتی فراتر از یک گزارش صنعتی دارد.

وضعیت تولید ون در ایران

در دو سال اخیر تنها سه شرکت بهمن موتور، ایران‌خودرو دیزل و سروش دیزل مبنا در ایران به تولید ون مشغول بوده‌اند. بررسی آمارها نشان می‌دهد در هر دو سال، رکورد تولید ون در اختیار گروه بهمن و محصول اینرودز قرار داشته است. این موضوع جایگاه گروه بهمن را به‌عنوان بازیگر اصلی بازار ون در کشور تثبیت کرده است.

بر اساس آمار رسمی، در آذرماه سال ۱۴۰۳ مجموعاً ۱۷۲ دستگاه ون در کشور تولید شده است. این در حالی است که در آذرماه سال جاری، تولید ون با رشد چشمگیر ۲۳۲ درصدی به ۵۷۱ دستگاه رسیده است. این جهش تولید، یکی از بالاترین نرخ‌های رشد ماهانه در میان سگمنت‌های خودرویی کشور محسوب می‌شود.

در بخش تولید تجمیعی نیز، آمارها تصویر روشنی از این روند صعودی ارائه می‌دهند. از ابتدای فروردین تا پایان شب یلدای سال ۱۴۰۳، مجموع تولید ون در کشور ۱٬۲۷۹ دستگاه بوده است، اما این عدد در بازه ۹ ماهه سال جاری با رشدی ۹۷ درصدی به ۲٬۵۲۲ دستگاه افزایش یافته است. از این میزان، ۱٬۹۲۲ دستگاه مربوط به ون اینرودز گروه بهمن بوده که به معنای سهم ۲/۷۶ درصدی این شرکت از کل تولید ون کشور است.

مینی‌بوس و میدل‌باس؛ بازار کاملاً خصوصی

در حوزه تولید مینی باس و میدل‌باس، در مجموع ۶ شرکت تولیدکننده و مونتاژکننده در کشور فعال هستند. طبق آمار، از ابتدای فروردین تا ۳۰ آذرماه ۱۴۰۳، مجموعاً ۴۰۶ دستگاه مینی‌بوس در کشور تولید شده است. این رقم در بازه مشابه سال ۱۴۰۴ با رشدی ۱۱ درصدی به ۴۴۹ دستگاه رسیده است که نشان‌دهنده ثبات نسبی تولید در این سگمنت است.

در این میان، گروه بهمن در هر دو سال ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ با تولید ۲۶۵ دستگاه در سال گذشته و ۲۳۸ دستگاه در سال جاری، همچنان بزرگ‌ترین تولیدکننده مینی‌بوس در کشور محسوب می‌شود. هرچند تولید این گروه با کاهش حدود ۱۰ درصدی مواجه شده، اما فاصله آن با سایر رقبا همچنان قابل توجه است.

نکته قابل توجه در بخش میدل‌باس‌ها این است که در حال حاضر تنها شرکت عقاب‌افشان به تولید این سگمنت در کشور مشغول است. محصول این شرکت، میدل‌باس پارسین ۵/۸ متری، از سال جاری برای استفاده شهری وارد خط تولید شده و عملاً تنها گزینه تولید داخل در این بخش به شمار می‌رود.

اتوبوس‌ها؛ پرچم‌داری عقاب‌افشان

در بخش تولید اتوبوس، ۶ شرکت فعال در کشور حضور دارند. آمار تولید نشان می‌دهد در آذرماه سال ۱۴۰۳، مجموع تولید این شرکت‌ها ۳۲ دستگاه اتوبوس بوده است. این رقم در آذرماه سال جاری با رشد ۱۹۴ درصدی به ۹۴ دستگاه افزایش یافته که بیانگر بازگشت تدریجی ظرفیت تولید به این صنعت است.

در تولید تجمیعی ۹ ماهه، این شرکت‌ها در سال ۱۴۰۳ مجموعاً ۶۰۳ دستگاه اتوبوس تولید کرده‌اند. این عدد در سال ۱۴۰۴ با رشد ۸ درصدی به ۶۵۳ دستگاه رسیده است. در میان تولیدکنندگان، شرکت عقاب‌افشان به‌عنوان پرچم‌دار تولید اتوبوس در کشور شناخته می‌شود و پس از آن، دو گروه آسنا و سروش نقش بازیگران اصلی این بازار را ایفا می‌کنند.

سهم بخش خصوصی و دولتی در خودروهای تجاری

بررسی نهایی آمار تولید خودروهای تجاری نشان می‌دهد برخلاف بخش خودروهای سواری، بار اصلی تولید در این سگمنت‌ها بر دوش بخش خصوصی قرار دارد. در تولید ون، ۶/۸۶ درصد از کل تولید معادل ۲٬۱۸۴ دستگاه از مجموع ۲٬۵۲۲ دستگاه توسط بخش خصوصی انجام شده است.

در بخش مینی‌بوس (مینی باس) و میدل‌باس، سهم تولید به‌طور کامل و ۱۰۰ درصدی در اختیار بخش خصوصی است و حتی یک دستگاه نیز توسط بخش دولتی تولید و روانه بازار نشده است. در تولید اتوبوس نیز، بخش خصوصی با سهم ۷/۹۳ درصدی، ۶۱۲ دستگاه از مجموع ۶۵۲ دستگاه تولیدشده را به خود اختصاص داده است؛ آماری که نشان می‌دهد آینده خودروهای تجاری ایران بیش از هر زمان دیگری به توان و سرمایه‌گذاری بخش خصوصی گره خورده است.