رشد صنعت خودروسازی MENA و حذف ایران از آمارها

صنعت خودروسازی MENA (منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا) پس از سقوط کرونایی دوباره جان گرفته، اما غیبت ایران در آمارهای رسمی، تصویری ناقص از بزرگ‌ترین بازار خودروی منطقه ساخته است.

منطقه MENA مخفف Middle East and North Africa یعنی خاورمیانه و شمال آفریقا است و در زمینه‌های اقتصادی، سیاسی و تجاری استفاده می‌شود. این منطقه شامل کشورهای خاورمیانه مثل عربستان، ایران، عراق، امارات و کشورهای شمال آفریقا مثل مصر، لیبی، تونس، الجزایر و مراکش است. به طور کلی، MENA منطقه‌ای با ویژگی‌های جغرافیایی و فرهنگی مشترک است. در گزارش‌ها و تحلیل‌های بین‌المللی به‌عنوان یک منطقه واحد مطرح می‌شود.

رشد فروش و تولید خودرو در منطقه MENA

صنعت خودروسازی MENA پس از افت شدید فروش جهانی خودرو در سال ۲۰۲۰ به دلیل همه‌گیری COVID-19، حالا وارد فاز بازیابی شده است. با وجود فشار تورم بالا و افزایش قیمت مواد خام در سال‌های ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳ که هزینه تولید را بالا برد و قدرت خرید مصرف‌کنندگان را کاهش داد، بازار جهانی خودرو دوباره حرکت کرده است. فروش جهانی خودرو در سال ۲۰۲۴ از مرز ۹۵ میلیون دستگاه عبور کرده و پیش‌بینی می‌شود تولید جهانی تا سال ۲۰۲۵ به حدود ۱۰۰ میلیون دستگاه برسد؛ رقمی که نزدیک به ۷۰ درصد آن را خودروهای سواری تشکیل می‌دهند. در این میان، تویوتا با بیش از ۱۰ درصد سهم بازار همچنان صدرنشین است و فولکس‌واگن در جایگاه دوم قرار دارد؛ روندی که مستقیماً بر رفتار بازار منطقه MENA نیز اثر گذاشته است.

عربستان پیشتاز فروش خودروهای سواری و تجاری

در سطح منطقه، عربستان سعودی در سال ۲۰۲۴ به بزرگ‌ترین بازار فروش خودروهای سواری و تجاری تبدیل شد. رشد جمعیت، افزایش درآمد سرانه و شتاب شهرنشینی، تقاضا برای خودرو را در این کشور و دیگر بازارهای MENA به شکل محسوسی بالا برده است. برندهای بین‌المللی مانند تویوتا، فورد، نیسان و فولکس‌واگن حضور پررنگی دارند و در کنار تولیدکنندگان محلی رقابت می‌کنند. همزمان، ترکیه و ایران بازیگران اصلی تولید خودروهای سواری و تجاری سبک منطقه هستند. با این حال، بازار خودرو در MENA همچنان تحت تأثیر کمبود جهانی نیمه‌هادی‌ها در سال‌های ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲ و همچنین نوسانات اقتصادی و ژئوپلیتیکی قرار دارد؛ عواملی که هم قیمت‌ها را بالا برده‌اند و هم عرضه خودرو را محدود کرده‌اند.

نیمه‌هادی‌ها، نفت و فشار بر مصرف‌کننده

کمبود جهانی نیمه‌هادی‌ها یکی از جدی‌ترین ضربه‌ها را به صنعت خودروسازی MENA وارد کرد و باعث تأخیر در تحویل خودروها و افزایش قیمت‌ها شد. در کنار آن، نوسانات اقتصادی، تنش‌های سیاسی منطقه‌ای و تغییرات قیمت نفت، فشار مستقیمی بر قدرت خرید مصرف‌کنندگان گذاشته است. با این وجود، تقاضای منطقه‌ای همچنان زنده است. سرمایه‌گذاری در خطوط تولید، توسعه زیرساخت‌ها و حضور برندهای بین‌المللی نشان می‌دهد که MENA هنوز برای سرمایه‌گذاران جذاب است. تولید خودروهای سواری و تجاری سبک در ترکیه و ایران نیز یکی از ستون‌های اصلی این بازار به شمار می‌رود، هرچند مسیر رشد این دو کشور کاملاً متفاوت طی شده است.

خودروهای برقی؛ موجی که به MENA رسیده است

همزمان با تغییر مسیر صنعت جهانی به سمت برقی‌سازی، منطقه MENA نیز آرام‌آرام وارد بازی خودروهای برقی شده است. پیش‌بینی می‌شود فروش EV در کل منطقه MEA تا سال ۲۰۲۶ به حدود ۴۵ هزار دستگاه برسد. تسلا همچنان بازیگر اصلی این میدان است، اما برندهای چینی مقرون‌به‌صرفه‌تر، به‌ویژه BYD که در سال ۲۰۲۴ به شناخته‌شده‌ترین برند EV در عربستان سعودی تبدیل شد، معادلات بازار را تغییر داده‌اند. دولت‌ها نیز با توسعه زیرساخت شارژ و مشوق‌های خرید، مسیر رشد این بخش را هموار می‌کنند. در این میان، جای ایران در موج خودروهای برقی تقریباً خالی است؛ نه زیرساخت گسترده‌ای وجود دارد، نه سیاست مشخصی برای EV تعریف شده و نه ارتباط مستقیمی با زنجیره جهانی این فناوری شکل گرفته است.

بازار لوکس؛ زمین بازی امارات

در بخش خودروهای لوکس و اسپرت، امارات متحده عربی در حال ساختن یک بازار خاص برای خود است. پیش‌بینی می‌شود فروش خودروهای لوکس در این کشور تا سال ۲۰۲۶ از ۴۵۰۰ دستگاه عبور کند. فراتر از فروش، امارات به دنبال تبدیل شدن به مرکز تولید خودروهای اسپرت لوکس است؛ تلاشی برای فاصله گرفتن از اقتصاد نفتی و ورود به حوزه‌های پیشرفته صنعتی. این رویکرد می‌تواند سرمایه و فناوری را به منطقه MENA جذب کند و جایگاه آن را در نقشه جهانی خودرو تقویت نماید.

چرا ایران در آمارهای رسمی دیده نمی‌شود؟

با اینکه ایران یکی از قدیمی‌ترین خودروسازان و مونتاژکاران خاورمیانه است، در بسیاری از آمارهای رسمی MENA تقریباً غایب است. این حذف شدن به تولید پایین محدود نمی‌شود؛ بلکه نتیجه ساختار بسته بازار، گردش محدود اطلاعات، نبود شفافیت آماری و ضعف جدی در تبادل داده با جهان است. بازار ایران نماینده رسمی هیچ برند معتبر جهانی را ندارد و عملاً به پایگاه‌های داده بین‌المللی متصل نیست. بسیاری از گزارش‌های منطقه‌ای اساساً به اطلاعاتی از ایران دسترسی ندارند. حتی اگر خودروهای داخلی در آمارها وارد شوند، به دلیل فاصله فناوری و استاندارد با محصولات روز دنیا، در شاخص‌های اصلی جایی پیدا نمی‌کنند. واقعیت این است که خودروهای ایرانی، و حتی وارداتی‌های حاضر در بازار، نهایتاً در کلاس اقتصادی یا نیمه‌اقتصادی قابل مقایسه‌اند.

شکاف تاریخی ایران با بازار جهانی

این وضعیت نشان می‌دهد فاصله میان جایگاه تاریخی ایران در تولید خودرو و حضورش در آمارهای جهانی عمیق‌تر از آن چیزی است که به چشم می‌آید. غیبت ایران در گزارش‌های MENA نه نشانه ضعف تولید، بلکه حاصل محدودیت‌های ساختاری، اطلاعاتی و بسته بودن بازار است. تا زمانی که شفافیت آماری ایجاد نشود، داده‌ها استاندارد نشوند و ارتباط صنعت خودرو ایران با جهان برقرار نگردد، تصویر واقعی ظرفیت این کشور در تحلیل‌های منطقه‌ای دیده نخواهد شد.

جمع‌بندی

صنعت خودروسازی MENA با وجود فشار تورم، کمبود نیمه‌هادی‌ها و نوسانات جهانی، همچنان ظرفیت رشد بالایی دارد. توسعه خودروهای برقی، گسترش بازار لوکس و حضور برندهای معتبر، مسیر رقابت منطقه را هموارتر کرده است. اما غیبت ایران در آمارهای رسمی یادآور یک واقعیت تلخ است: بدون بازار باز، داده شفاف و اتصال به زنجیره جهانی خودرو، حتی بزرگ‌ترین تولیدکنندگان منطقه هم نامرئی می‌شوند. تا زمانی که این گره باز نشود، ایران همچنان بزرگ‌ترین غایب نقشه خودرویی MENA باقی خواهد ماند.