حمل‌ونقل عمومی تهران؛ از کرایه صفر تا هزینه‌های پنهان شهر

حمل‌ونقل عمومی تهران با تمدید رایگان‌ شدن مترو و اتوبوس وارد مرحله‌ای تازه شد؛ اما تأمین هزینه‌های خدمات همچنان پرسش اصلی مدیریت شهری است.

یارانه حمل‌ونقل از کجا تأمین می‌شود؟

به گزارش آخرین خودرو، طرح رایگان شدن مترو و اتوبوس‌های تندروی تهران که در شرایط جنگی به اجرا درآمده بود، با تصویب شورای شهر تهران تا پایان رسمی شرایط جنگی تمدید شد؛ تصمیمی که اگرچه در کوتاه‌ مدت هزینه رفت‌وآمد شهروندان را کاهش می‌دهد، اما بار دیگر بحث درباره مدل تأمین مالی حمل‌ونقل عمومی، میزان وابستگی این بخش به بودجه شهرداری و پایداری اقتصادی این سیاست را مطرح کرده است. بر اساس مصوبه شورای شهر تهران، رایگان شدن خدمات حمل‌ونقل عمومی تا پایان شرایط اعلام‌شده توسط شعام( شورای‌ عالی امنیت ‌ملی) ادامه خواهد داشت و این طرح در دوره‌های مشخص قابل تمدید خواهد بود. پیش از تصویب نهایی، پیشنهادهایی برای محدود کردن این مزیت به گروه‌های خاص مطرح شده بود، اما در نهایت اعضای شورا با عمومی بودن این طرح موافقت کردند. در حالی که برخی اعضای شورای شهر معتقدند با توجه به سهم پایین پرداختی شهروندان، رایگان شدن حمل‌ونقل عمومی فشار مالی قابل توجهی ایجاد نمی‌کند، گروهی دیگر بر این باورند که چنین سیاست‌هایی باید هدفمند باشد و حمایت کامل تنها به گروه‌های نیازمند اختصاص پیدا کند. اما پرسش اصلی اینجاست که وقتی هزینه سفر از مسافر دریافت نمی‌شود، هزینه واقعی اداره شبکه حمل‌ونقل چگونه تأمین خواهد شد؟

حمل‌ونقل عمومی تهران پیش از رایگان شدن هم یارانه‌ای بود

یکی از استدلال‌های موافقان رایگان شدن حمل‌ونقل عمومی این است که سهم شهروندان از هزینه واقعی این خدمات بسیار محدود است و بخش اصلی هزینه‌ها پیش از این نیز از سوی شهرداری تأمین می‌شده است. طبق اظهارات اعضای شورای شهر تهران، سهم پرداختی شهروندان از هزینه واقعی اتوبوس کمتر از ۳ درصد است؛ یعنی حدود ۹۷ درصد هزینه اداره این بخش از منابع عمومی شهرداری تأمین می‌شود. در بخش مترو نیز سهم پرداختی مسافران از هزینه واقعی در سال ۱۴۰۴ حدود ۱۳ درصد اعلام شده است.

این ارقام نشان می‌دهد رایگان شدن فعلی، تغییر یک سیستم کاملاً درآمدمحور به یک سیستم رایگان نیست؛ بلکه حذف آخرین سهم پرداخت مستقیم شهروندان از سیستمی است که پیش از این نیز به‌شدت یارانه‌ای بوده است.

یارانه حمل‌ونقل در نهایت از چه منبعی تأمین می‌شود؟

در بحث رایگان شدن خدمات شهری، یک نکته اساسی وجود دارد؛ منابع عمومی شهرداری، منابعی جدا از جامعه نیست. شهرداری تهران برای اداره شهر از درآمدهایی استفاده می‌کند که بخش قابل توجهی از آن‌ها به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم از شهروندان و فعالیت‌های اقتصادی شهر تأمین می‌شود. مهم‌ترین منابع درآمدی شهرداری شامل دو گروه اصلی است:

عوارض نوسازی و عمران شهری، پرداخت‌های سالانه مالکان املاک مسکونی، تجاری و اداری را شامل می‌شود. همچنین واحدهای صنفی و تجاری نیز از طریق عوارض کسب‌وپیشه در تأمین منابع شهری نقش دارند. در بخش درآمدهای ناپایدار نیز شهرداری از محل صدور پروانه، تراکم، توسعه ساختمانی و جرائم مرتبط با تخلفات ساختمانی درآمد کسب می‌کند. بنابراین، وقتی گفته می‌شود شهرداری هزینه حمل‌ونقل عمومی را پرداخت می‌کند، باید توجه داشت این منابع در نهایت از اقتصاد همان شهر و پرداخت‌های مستقیم و غیرمستقیم شهروندان تأمین می‌شود. حتی منابعی که دولت در اختیار مدیریت شهری قرار می‌دهد نیز از بودجه عمومی کشور تأمین می‌شود؛ بودجه‌ای که بخش مهمی از آن از محل مالیات‌ها و پرداخت‌های عمومی مردم شکل می‌گیرد.

وابستگی حمل‌ونقل عمومی تهران به بودجه شهرداری

بررسی داده‌های مالی شرکت‌های وابسته به شهرداری تهران در سال ۱۴۰۲ نشان می‌دهد شرکت‌های حمل‌ونقل عمومی وابستگی بالایی به منابع عمومی داشته‌اند.

بر اساس این داده‌ها، شرکت واحد اتوبوسرانی تهران و حومه در جدول وابستگی سازمان‌ها و شرکت‌های شهرداری تهران در جایگاه دوازدهم و شرکت بهره‌برداری راه‌آهن شهری تهران و حومه در رتبه چهارم قرار داشته است. این ارقام نشان می‌دهد حمل‌ونقل عمومی تهران اساساً یک فعالیت تجاری سودمحور نیست؛ بلکه یک خدمت عمومی است که در تمام دنیا نیز معمولاً با حمایت مالی دولت یا مدیریت شهری اداره می‌شود.

توسعه شهر؛ درآمد امروز، هزینه فردا

یکی از چالش‌های ساختاری شهرداری تهران، وابستگی بخشی از درآمدها به توسعه کالبدی شهر است. بر اساس گزارش‌های منتشرشده از سوی شهرداری تهران در سال ۱۴۰۲، مجموع منابع بودجه عمومی شهرداری تهران حدود ۷۶ هزار میلیارد تومان بوده که حدود ۵۰ درصد آن از محل درآمدهای ناشی از توسعه شهر تأمین شده است. این مدل اگرچه در کوتاه‌مدت برای شهرداری درآمد ایجاد می‌کند، اما در بلندمدت هزینه‌های سنگینی به شهر تحمیل خواهد کرد. گسترش شهر به معنای نیاز بیشتر به:

نیازهای ناشی از توسعه شهری، خطوط جدید مترو، افزایش ناوگان اتوبوسرانی، توسعه معابر و دسترسی‌ها، زیرساخت‌های خدماتی و امکانات عمومی شهری است. به بیان دیگر، توسعه شهر در ابتدا برای شهرداری درآمد ایجاد می‌کند، اما همان توسعه در سال‌های بعد هزینه‌های دائمی برای اداره شهر به وجود می‌آورد. اگر ساخت‌وساز و گسترش شهری بدون برنامه‌ریزی همزمان برای زیرساخت انجام شود، مدیریت شهری در آینده با چاله‌های هزینه‌ای بزرگ‌تری مواجه خواهد شد.

تهران همزمان با دو مسئله زیرساختی روبه‌رو است

چالش تهران فقط توسعه مناطق جدید نیست؛ بلکه هسته مرکزی و قدیمی شهر نیز همچنان به سرمایه‌گذاری‌های سنگین زیرساختی نیاز دارد. مدیریت شهری باید همزمان دو مسئله را حل کند:

ایجاد زیرساخت برای توسعه‌های جدید شهری؛

جبران کمبودها و فرسودگی‌های زیرساختی در مناطق قدیمی شهر.

این شرایط باعث شده منابع مالی شهرداری با فشار مضاعفی مواجه باشد و سیاست‌هایی مانند رایگان شدن حمل‌ونقل عمومی نیازمند بررسی در چارچوب توان مالی بلندمدت شهر باشد.

رایگان شدن بلیت، راه‌حل اصلی حمل‌ونقل عمومی نیست

حتی اگر اجرای رایگان شدن حمل‌ونقل عمومی هزینه بسیار بزرگی به بودجه شهرداری تحمیل نکند، تجربه جهانی نشان می‌دهد کاهش قیمت به تنهایی نمی‌تواند الگوی سفر شهروندان را تغییر دهد. عامل اصلی موفقیت حمل‌ونقل عمومی در شهرهای پیشرفته جهان، ترکیبی از:

کیفیت ناوگان،

گستردگی پوشش شبکه،

زمان انتظار پایین،

اتصال مناسب خطوط،

دسترسی آسان شهروندان است.

بسیاری از شهرهای جهان ابتدا شبکه حمل‌ونقل عمومی قدرتمند ایجاد کرده‌اند و سپس با استفاده از یارانه، هزینه استفاده از آن را برای شهروندان کاهش داده‌اند.

تجربه جهانی؛ از حمل‌ونقل رایگان تا یارانه هدفمند

لوکزامبورگ یکی از معدود نمونه‌های جهان است که حمل‌ونقل عمومی را تقریباً به‌طور کامل رایگان کرده است؛ اما این سیاست بر پایه اقتصاد قدرتمند، درآمد مالیاتی بالا و توان مالی دولت اجرا می‌شود. در مقابل، شهرهایی مانند وین و برلین بیشتر به سمت حمل‌ونقل ارزان و یارانه‌ای حرکت کرده‌اند؛ یعنی به جای حذف کامل قیمت، هزینه استفاده را کاهش داده و همزمان کیفیت خدمات را بالا نگه داشته‌اند.

حمل‌ونقل عمومی شبانه‌روزی؛ حلقه مفقوده تهران

یکی دیگر از موضوعات مهم در تهران، توسعه حمل‌ونقل شبانه است. در حال حاضر عمده خدمات شبانه تهران بر عهده خطوط BRT است، در حالی که شبانه‌روزی شدن برخی خطوط مترو یا خطوط عادی اتوبوسرانی می‌تواند تأثیر قابل توجهی بر کاهش استفاده از خودرو شخصی، افزایش دسترسی شهروندان و رونق فعالیت‌های اقتصادی شبانه داشته باشد. با این حال، مهم‌ترین مسئله همچنان پوشش شبکه است. حمل‌ونقل عمومی زمانی می‌تواند جایگزین خودرو شخصی شود که شهروندان در نقاط مختلف شهر بتوانند با فاصله مناسب و زمان قابل قبول به شبکه دسترسی داشته باشند.

وضعیت درآمدی شهرداری تهران

طبق اعلام رئیس کمیته بودجه شورای شهر تهران، درآمد محقق‌شده شهرداری تهران از ابتدای سال تا پایان دی‌ماه ۱۴۰۴ به حدود ۱۸۰ هزار میلیارد تومان رسیده و میزان تحقق بودجه نیز ۷۸ درصد اعلام شده است. ترکیب برخی منابع درآمدی بودجه شهرداری تهران در سال ۱۴۰۵ به شرح زیر است:

جمع‌بندی؛ مسئله تهران قیمت بلیت نیست، مدل اداره شهر است

رایگان شدن حمل‌ونقل عمومی در شرایط خاص می‌تواند یک سیاست حمایتی باشد، اما تجربه جهانی نشان می‌دهد موفقیت حمل‌ونقل عمومی با صفر کردن قیمت بلیت به دست نمی‌آید. مسئله اصلی حمل‌ونقل عمومی تهران، پیش از قیمت، به پایداری مالی، کیفیت ناوگان، گستردگی شبکه، حمل‌ونقل شبانه و اصلاح مدل درآمدی شهرداری بازمی‌گردد. در نهایت، حذف کرایه فقط هزینه را از جیب مسافر حذف می‌کند؛ اما هزینه واقعی اداره شهر همچنان باقی است و باید از منابع پایدار و برنامه‌ریزی‌شده تأمین شود.