شمارش معکوس برای افزایش قیمت بنزین آغاز شد؟

اظهارات اخیر مسئولان درباره ضرورت اصلاح وضعیت بنزین، در کنار رشد مصرف و افزایش هزینه تأمین سوخت، احتمال تغییر سیاست‌های بنزینی دولت را افزایش داده است.

سیگنال‌های جدید دولت درباره بنزین

اظهارات اخیر سخنگوی دولت و معاون وزیر نفت نشان می‌دهد موضوع اصلاح سیاست‌های بنزینی وارد مرحله تازه‌ای شده است؛ موضوعی که در هفته‌های گذشته با مجموعه‌ای از خبرها و تصمیمات مرتبط با مدیریت مصرف سوخت پررنگ‌تر شده بود. فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، برای نخستین بار با ادبیاتی متفاوت از گذشته اعلام کرد که مدیریت مصرف بنزین نیازمند اتخاذ راهکارهای جدید است و دلیل این موضوع را پرداخت یارانه سنگین به این فرآورده عنوان کرد. او تأکید کرد که متعادل‌سازی وضعیت بنزین «قطعی و اجتناب‌ناپذیر» است و هر تصمیمی درباره قیمت یا سهمیه‌بندی، پیش از اجرا و با شفافیت به مردم اعلام خواهد شد. چند ساعت پس از این اظهارات، معاون وزیر نفت نیز موضعی مشابه گرفت و اعلام کرد در صورت ادامه روند افزایشی مصرف بنزین و برطرف نشدن محدودیت‌های تولید سوخت، دولت ناچار به اتخاذ تصمیمات مدیریتی جدید خواهد بود. این مقام نفتی نیز تأکید کرد که مردم غافلگیر نخواهند شد و هرگونه تغییر در سیاست‌های بنزینی، پیش از اجرا اطلاع‌رسانی خواهد شد.

از تکذیب تغییر تا پذیرش ضرورت اصلاح

اهمیت اظهارات اخیر مسئولان، بیشتر از آنکه به وعده اطلاع‌رسانی مربوط باشد، به پذیرش ضرورت تغییر در وضعیت فعلی بنزین بازمی‌گردد. در سال‌های گذشته، گمانه‌زنی درباره افزایش قیمت یا تغییر سهمیه‌بندی بنزین معمولاً با واکنش‌های تکذیبی همراه می‌شد، اما اکنون دو مقام ارشد دولت در فاصله‌ای کوتاه از اجتناب‌ناپذیر بودن اصلاح شرایط موجود سخن گفته‌اند. به همین دلیل، سؤال اصلی دیگر صرفاً این نیست که آیا سیاست بنزینی تغییر خواهد کرد یا خیر؛ بلکه بحث اصلی به زمان و شیوه اجرای این تغییرات مربوط می‌شود.

چرا دولت به اصلاح بنزین نزدیک شده است؟

ریشه تغییر نگاه دولت را باید در افزایش فاصله میان مصرف و توان تأمین بنزین جست‌وجو کرد. بر اساس آمارهای منتشرشده، مصرف انرژی در کشور سالانه حدود ۶ درصد رشد می‌کند و پیش‌بینی شده است مصرف روزانه بنزین در سال ۱۴۰۵ به حدود ۱۳۷ میلیون لیتر برسد. این افزایش مصرف در شرایطی رخ داده که ظرفیت پالایش کشور متناسب با رشد تقاضا توسعه پیدا نکرده است. در نتیجه، ایران در برخی مقاطع به واردات بنزین نیاز پیدا کرده و هزینه پرداخت یارانه این سوخت نیز افزایش یافته است. ادامه عرضه بنزین با سازوکار فعلی، هم از نظر تأمین پایدار سوخت و هم از نظر فشار مالی بر دولت، دشوارتر از گذشته شده است.

پازل تغییر سیاست بنزینی

بررسی اتفاقات هفته‌های اخیر نشان می‌دهد موضوع مدیریت مصرف بنزین به یکی از محورهای جدی سیاست‌گذاری انرژی دولت تبدیل شده است.

ابتدا موضوع ایجاد نرخ سوم بنزین با قیمت حدود ۱۰ هزار تومان مطرح شد؛ هرچند این خبر بعداً تکذیب شد.

پس از آن، خبر اجرای طرح عرضه رایگان CNG از ابتدای مردادماه منتشر شد؛ اقدامی که هدف آن افزایش استفاده از سوخت جایگزین و کاهش مصرف بنزین عنوان شده است.

هم‌زمان، سهمیه سوخت وانت‌های دوگانه‌سوز به ۷۰ لیتر و وانت‌های تک‌سوز به ۱۲۰ لیتر کاهش یافت؛ اقدامی که از نگاه کارشناسان می‌تواند بخشی از سیاست مدیریت مصرف سوخت باشد.

در کنار این موارد، مسئولان صنعت نفت نیز از صرفه‌جویی میلیاردی CNG، رشد مصرف بنزین و ضرورت کنترل تقاضا سخن گفته‌اند.

هزینه سنگین تأمین بنزین برای دولت

افزایش مصرف بنزین تنها یک مسئله عملیاتی برای دولت نیست، بلکه هزینه تأمین این سوخت نیز به یکی از چالش‌های مهم مالی تبدیل شده است. بر اساس برآورد مصرف روزانه ۱۳۷ میلیون لیتر بنزین در سال ۱۴۰۵ و با فرض هزینه تولید ۱۳۴ هزار تومان برای هر لیتر، هزینه تولید بنزین کشور به ارقام قابل توجهی خواهد رسید. محاسبات زیر تنها هزینه تولید بنزین را نشان می‌دهد و هزینه‌های جانبی مانند انتقال، ذخیره‌سازی، توزیع و نگهداری زیرساخت‌های سوختی در آن لحاظ نشده است.

بر اساس این برآورد، دولت تنها برای تولید بنزین مورد نیاز کشور در شرایط مصرف روزانه ۱۳۷ میلیون لیتر، روزانه حدود ۱۸.۳ همت هزینه تولید متحمل می‌شود؛ رقمی که در مقیاس سالانه به حدود ۶ هزار و ۷۰۰ همت می‌رسد. این ارقام نشان می‌دهد مسئله بنزین دیگر صرفاً مدیریت مصرف نیست، بلکه به یک چالش مالی گسترده تبدیل شده است؛ به‌خصوص در شرایطی که رشد مصرف ادامه دارد و ظرفیت تولید و پالایش کشور متناسب با افزایش تقاضا توسعه پیدا نکرده است.

رشد مصرف؛ ریشه اصلی بحران بنزین

یکی از مهم‌ترین عوامل شکل‌گیری وضعیت فعلی، افزایش مداوم مصرف در سال‌های اخیر است. نصرت‌الله سیفی، مدیرعامل اسبق شرکت بهینه‌سازی مصرف سوخت، اعلام کرده است مصرف انرژی در ایران سالانه حدود ۶ درصد افزایش پیدا می‌کند و بر اساس برآوردها، مصرف روزانه بنزین کشور در سال ۱۴۰۵ به حدود ۱۳۷ میلیون لیتر خواهد رسید. این افزایش مصرف در شرایطی رخ داده که توسعه ظرفیت تولید و پالایش کشور هم‌زمان با رشد تقاضا پیش نرفته است. در نتیجه، فاصله میان میزان مصرف و توان تأمین سوخت بیشتر شده و بنزین از یک موضوع مقطعی به یک چالش ساختاری در حوزه انرژی تبدیل شده است.

ناترازی تولید و مصرف؛ فشار بر تأمین سوخت

به گفته سیفی، ایران حتی پیش از تحولات اخیر نیز در برخی مقاطع برای تأمین نیاز داخلی به واردات بنزین وابسته بوده است. از سوی دیگر، آسیب به برخی زیرساخت‌های انرژی، کاهش خوراک بعضی پالایشگاه‌ها و محدودیت‌های ایجادشده در مسیر تأمین سوخت، شرایط را پیچیده‌تر کرده است. به این ترتیب، مسئله بنزین تنها به افزایش مصرف محدود نمی‌شود؛ بلکه ترکیبی از رشد تقاضا، محدودیت ظرفیت تولید، افزایش هزینه تأمین و فشار بر منابع دولت، سیاست‌گذار را به سمت بررسی راهکارهای جدید سوق داده است.

مصرف ۱۵۰ میلیون لیتری در دوره‌های اوج

فشار بر شبکه تأمین سوخت در برخی مقاطع حتی فراتر از برآوردهای سالانه بوده است. اردشیر دادرس، رئیس انجمن صنفی CNG کشور، اعلام کرده است که در دوره‌های اوج مصرف، میزان مصرف بنزین به حدود ۱۵۰ میلیون لیتر در روز رسیده است. این میزان مصرف نشان می‌دهد در شرایط خاص، فاصله میان ظرفیت تأمین و نیاز واقعی کشور می‌تواند افزایش پیدا کند و دولت برای حفظ تعادل بازار سوخت، ناچار به استفاده از ابزارهای مدیریتی جدید خواهد بود.

CNG؛ راهکار کاهش فشار بر بنزین

در کنار سیاست‌های مرتبط با مدیریت مصرف بنزین، توسعه CNG یکی از گزینه‌های کاهش وابستگی به این سوخت محسوب می‌شود. بر اساس اعلام مدیر طرح CNG شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی، سال گذشته با توزیع بیش از ۶ میلیارد مترمکعب CNG، حدود ۶ میلیارد لیتر بنزین صرفه‌جویی شد. با این حال، ظرفیت موجود در این بخش هنوز به‌طور کامل فعال نشده است؛ چراکه ظرفیت توزیع CNG کشور بیش از ۴۰ میلیون مترمکعب در روز اعلام شده، اما مصرف واقعی این سوخت تنها حدود ۱۶ میلیون مترمکعب در روز است. به این ترتیب، بخش قابل توجهی از زیرساخت‌های ایجادشده در شبکه CNG بدون استفاده باقی مانده و افزایش سهم این سوخت در سبد حمل‌ونقل می‌تواند یکی از مسیرهای کاهش مصرف بنزین باشد. البته تحقق این هدف نیازمند توسعه خودروهای دوگانه‌سوز و ایجاد جذابیت اقتصادی بیشتر برای استفاده از CNG است. در حال حاضر، از مجموع حدود ۲۶ میلیون خودروی سبک و نیمه‌سنگین بنزین‌سوز کشور، تنها ۳ میلیون و ۸۰۰ هزار دستگاه دوگانه‌سوز هستند؛ به این معنا که کمتر از یک‌ششم ناوگان کشور امکان استفاده از سوخت جایگزین را دارد و بخش عمده خودروها همچنان به مصرف بنزین وابسته‌اند.

هدررفت بنزین؛ حلقه فراموش‌شده مدیریت مصرف

در کنار رشد مصرف و محدودیت‌های تولید، بخشی از چالش بنزین به هدررفت سوخت در زنجیره تأمین بازمی‌گردد. نصرت‌الله سیفی اعلام کرده است روزانه بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ هزار لیتر بنزین در فرآیندهای ذخیره‌سازی، حمل‌ونقل و توزیع از بین می‌رود. این میزان اتلاف نشان می‌دهد مدیریت بحران بنزین تنها به افزایش تولید یا تغییر قیمت محدود نیست و اصلاح شبکه توزیع، کاهش تلفات و بهینه‌سازی فرآیند انتقال نیز می‌تواند بخشی از راهکار کاهش فشار بر این حوزه باشد.

اقداماتی که دولت برای مدیریت مصرف آغاز کرده است

مجموعه تصمیمات و اظهارات هفته‌های اخیر نشان می‌دهد دولت در حال بررسی ابزارهای مختلف برای کنترل مصرف و اصلاح وضعیت بنزین است. مطرح شدن سناریوی نرخ سوم بنزین با قیمت حدود ۱۰ هزار تومان، اجرای طرح عرضه رایگان CNG، کاهش سهمیه وانت‌های دوگانه‌سوز به ۷۰ لیتر و وانت‌های تک‌سوز به ۱۲۰ لیتر، از جمله اقداماتی است که در چارچوب سیاست مدیریت مصرف سوخت قابل ارزیابی است. این اقدامات در کنار اظهارات سخنگوی دولت درباره «اجتناب‌ناپذیر بودن متعادل‌سازی وضعیت بنزین» و سخنان معاون وزیر نفت درباره احتمال اتخاذ تصمیمات مدیریتی جدید، نشان می‌دهد اصلاح نظام بنزینی به یکی از موضوعات جدی سیاست‌گذاری انرژی دولت تبدیل شده است.

قاچاق سوخت؛ چالش دیگر نظام یارانه‌ای

در کنار ناترازی مصرف و هزینه بالای تأمین بنزین، قاچاق سوخت نیز یکی دیگر از چالش‌های مهم نظام یارانه‌ای انرژی در کشور است. فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، اعلام کرده است قاچاق سوخت عمدتاً به دلیل اختلاف قیمت میان دو سوی مرزها شکل می‌گیرد و استانداران مناطق جنوبی نیز پیشنهادهایی برای مدیریت این مسئله ارائه کرده‌اند که در حال بررسی است. اگرچه اختلاف شدید قیمت سوخت با کشورهای همسایه یکی از عوامل اصلی قاچاق محسوب می‌شود، اما مقابله با این پدیده تنها با ابزارهای نظارتی امکان‌پذیر نیست. تجربه سال گذشته در حوزه گازوئیل نشان داد دولت با اجرای سیاست‌های کنترلی و مدیریت دقیق‌تر زنجیره توزیع توانست میزان قاچاق این فرآورده را کاهش دهد. در مورد بنزین نیز کنترل مسیرهای خروج غیرقانونی سوخت امکان‌پذیر است، اما این مسئله به دلیل ارتباط مستقیم با شرایط اقتصادی و اجتماعی مناطق مرزی، پیچیدگی بیشتری دارد.

معیشت مرزنشینان؛ بخش پنهان معادله قاچاق

در بسیاری از مناطق مرزی، بخشی از درآمد خانوارها به فعالیت‌های مرتبط با جابه‌جایی سوخت گره خورده است. این فعالیت اگرچه غیررسمی و پرخطر است، اما برای برخی از ساکنان این مناطق به یکی از معدود منابع درآمدی تبدیل شده است. با این حال، بخش اصلی سود حاصل از این تجارت معمولاً نصیب افرادی که در خط مقدم جابه‌جایی سوخت قرار دارند نمی‌شود و بخش عمده منافع اقتصادی آن به شبکه‌های سازمان‌یافته و واسطه‌هایی می‌رسد که از اختلاف قیمت سوخت بهره‌برداری می‌کنند. به همین دلیل، مقابله پایدار با قاچاق سوخت نیازمند تغییر در ساختار اقتصادی مناطق مرزی است. بدون ایجاد فرصت‌های شغلی پایدار و منابع درآمدی جایگزین برای مرزنشینان، صرفاً افزایش نظارت یا تغییر قیمت نمی‌تواند ریشه‌های این مسئله را برطرف کند.

بنزین؛ مسئله‌ای فراتر از قیمت

با کنار هم قرار دادن مجموعه عوامل، مشخص می‌شود بنزین به یکی از پیچیده‌ترین مسائل اقتصادی و اجتماعی دولت تبدیل شده است؛ مسئله‌ای که نه ادامه وضعیت فعلی در بلندمدت پایدار به نظر می‌رسد و نه اصلاح آن بدون هزینه خواهد بود. افزایش قیمت بنزین در شرایط فعلی می‌تواند پیامدهای اقتصادی و اجتماعی گسترده‌ای داشته باشد، زیرا این سوخت تنها یک کالای مصرفی نیست و به‌طور مستقیم با هزینه حمل‌ونقل، قیمت کالاها، تولید و معیشت خانوارها ارتباط دارد. از سوی دیگر، ادامه سیاست فعلی نیز به دلیل رشد مصرف، افزایش هزینه تأمین، محدودیت منابع دولت و تشدید ناترازی‌ها، فشار بیشتری بر اقتصاد کشور وارد خواهد کرد.

اصلاح بنزین؛ میان هزینه امروز و هزینه فردا

ایجاد زیرساخت‌های جایگزین برای کاهش مصرف بنزین فرآیندی کوتاه‌مدت نیست. توسعه حمل‌ونقل عمومی، نوسازی ناوگان فرسوده، افزایش سهم خودروهای کم‌مصرف و برقی، توسعه سوخت‌های جایگزین و اصلاح فناوری خودروها، همگی به سرمایه‌گذاری، برنامه‌ریزی بلندمدت و زمان نیاز دارند. به همین دلیل، حتی اگر دولت امروز تصمیم به تغییر مسیر بگیرد، آثار این اقدامات در کوتاه‌مدت قابل مشاهده نخواهد بود. در چنین شرایطی، پرسش اصلی دیگر فقط این نیست که قیمت بنزین چه زمانی و به چه میزان تغییر خواهد کرد؛ بلکه مسئله اصلی، برنامه دولت برای خروج از یک بن‌بست چندلایه است. قیمت فعلی بنزین نیز الزاماً به معنای حمایت پایدار از مردم نیست؛ زیرا ادامه این روند می‌تواند کسری بودجه دولت را افزایش دهد و این کسری در نهایت از مسیرهایی مانند تورم، کاهش قدرت خرید و تشدید ناترازی‌های اقتصادی، دوباره به زندگی مردم بازگردد. در نهایت، مسئله بنزین امروز میان دو انتخاب دشوار قرار گرفته است؛ اصلاحی که هزینه فوری دارد یا ادامه وضع موجودی که هزینه‌های پنهان آن به‌تدریج افزایش پیدا می‌کند. چالش اصلی دولت، یافتن مسیری است که هم ناترازی انرژی را کاهش دهد و هم کمترین فشار ممکن را به جامعه وارد کند.